Kurumsal atalet, geçmiş kararların ağırlığı ve değişimin yönetilmesi üzerine
Kurumsal hayatta en fazla şikâyet edilen kimi uygulamaların, aynı zamanda en uzun ömürlü uygulamalar arasında bulunması dikkat çekici bir tezattır.
Yıllardır hazırlanan fakat karar süreçlerine kayda değer katkı sağlamayan raporlar, beklenen neticeleri üretmeyen toplantılar, gereğinden fazla karmaşıklaşmış iş süreçleri, işlevini büyük ölçüde yitirmiş kontrol ve onay mekanizmaları… Bütün bunların yetersizliği çoğu zaman ilgili yöneticiler tarafından da bilinmektedir. Hatta bu hususta neredeyse müşterek bir kanaat oluşmuştur. Buna rağmen uygulamalar sürdürülür.
Çünkü kurumlarda bir uygulamanın devam etmesi için her zaman yeni bir karar alınması gerekmez. Ancak sona erdirilmesi, çoğu zaman açık bir karar, irade ve sorumluluk gerektirir. Bir başka ifadeyle, kurumlarda kimi uygulamalar sürdürülmelerine karar verildiği için değil, sona erdirilmelerine karar verilmediği için yaşamaya devam ederler. Kanaatimce bu durum, kurumsal yönetimde üzerinde yeterince durulmayan önemli bir meseledir.
Geçmişteki kararların bugünkü yönetim üzerindeki ağırlığı
Bir yöntemin geliştirilmesi, bir organizasyonun kurulması yahut bir sisteme geçilmesi çoğu zaman ciddi emek, zaman ve kaynak gerektirir. Bu yatırımların arkasında yöneticilerin kararları, beklentileri ve taahhütleri bulunur. Dolayısıyla bir süre sonra uygulamanın kendisi kadar, onu hayata geçiren kararın doğruluğunu muhafaza etmek de önem kazanabilir.
Davranış bilimlerinde batık maliyet yanılgısı olarak adlandırılan eğilim, geçmişte yapılan ve artık geri kazanılması mümkün olmayan yatırımların bugünkü tercihleri gereğinden fazla etkilemesini ifade eder. Kurumsal hayatta bu eğilime, yöneticilerin kendi kararlarına duydukları bağlılık da eklenir.
Bir projenin beklenen neticeyi vermediğini kabul etmek, kimi zaman o projeye ilişkin geçmiş kararların yeniden sorgulanmasını gerektirir. Bu ise özellikle kararın sahibi olan yöneticiler açısından kolay değildir.
Olumsuz neticelere rağmen bir tercihe daha fazla kaynak tahsis edilmesinin, kimi durumlarda geçmiş kararları haklı çıkarma gayretiyle ilişkili olabildiğini göstermektedir. Oysa yönetimde esas olan, geçmiş kararların isabetini her şart altında müdafaa etmek değil, değişen şartlar karşısında onları yeniden değerlendirebilmektir. Dün doğru olan bir kararın bugün geçerliliğini yitirmesi, o kararın başlangıçta mutlaka yanlış olduğu anlamına gelmez.
İyi yöneticilik, geçmişte verilen kararları korumak kadar, gerektiğinde onları değiştirebilme olgunluğunu da gerektirir.
Yöntemlerin amaçların önüne geçmesi
Kurumlarda hemen her süreç ve uygulama, başlangıçta belirli bir ihtiyacı karşılamak üzere tesis edilir. Ancak zamanla ihtiyaçlar değişir, organizasyonlar büyür, teknolojiler gelişir ve iş yapma biçimleri farklılaşır. Buna mukabil, kurumların mevcut yöntemleri aynı süratle değiştirebildiklerini söylemek güçtür.
- Başlangıçta koordinasyonu geliştirmek amacıyla oluşturulan bir toplantı düzeni, yıllar içerisinde katılımcıların birbirlerine zaten bildikleri hususları aktardıkları bir merasime dönüşebilir.
- Kontrolü güçlendirmek üzere tasarlanan bir onay mekanizması, zamanla sorumlulukların belirsizleşmesine ve kararların gecikmesine sebep olabilir.
- Yönetimin bilgi ihtiyacını karşılamak üzere geliştirilen raporlama sistemi, zaman içerisinde kendisi için veri üretilen, fakat sonuçlarından yeterince istifade edilmeyen bir faaliyete dönüşebilir.
Bu örneklerdeki asıl mesele, söz konusu yöntemlerin başlangıçta hatalı tasarlanmış olmaları değildir. Mesele, onları gerekli kılan şartlar değiştiği hâlde, yöntemlerin aynı şekilde sürdürülmesidir. Bir noktadan sonra kurum, başlangıçta ulaşmayı hedeflediği neticeden ziyade, o neticeye ulaşmak üzere geliştirdiği uygulamayı korumaya yönelir. Böylece amaç ile vasıta arasındaki ilişki giderek tersine döner.
Değişmek istememek ile değişememek arasındaki fark
Bununla birlikte, kurumların mevcut uygulamalara bağlılığını yalnızca alışkanlıklarla, geçmiş kararların etkisiyle yahut değişime dirençle açıklamak da yeterli değildir. Çünkü bazen değişimin gerekliliği konusunda herhangi bir ihtilaf bulunmadığı hâlde, onu gerçekleştirecek imkânlar mevcut değildir. Yeni bir sistemin kurulması için gerekli kaynak tahsis edilememiş olabilir. Uygulamanın değiştirilmesi birden fazla departmanın mutabakatını gerektirebilir. Karar verme yetkisi ile uygulama sorumluluğu farklı yönetim kademelerine dağıtılmış bulunabilir.
Dahası, yeni bir yöntemin geliştirilmesi ve hayata geçirilmesi, organizasyonun mevcut iş yükü içerisinde karşılamakta zorlanacağı ilave bir zahmet doğurabilir. Bu bakımdan değişime ilişkin bir talep karşısında yöneticilerin yalnızca çalışanların istekli olup olmadıklarını sorgulamaları yeterli değildir. Asıl üzerinde durulması gereken sorulardan biri şudur:
Kurum, gerekli olduğunu kabul ettiği değişimi gerçekleştirebilecek karar mekanizmasına, kaynağa ve organizasyonel kapasiteye sahip midir?
Zira değişimin gerekliliğini kabul etmekle, onu gerçekleştirebilecek şartları temin etmek birbirinden farklı yönetim mesuliyetleridir.
Değişmemenin maliyetini kim hesaplıyor?
Yeni bir uygulamaya geçilmesi gündeme geldiğinde, kurumlar çoğu zaman yatırım maliyetlerini, geçiş süresini, ilave insan kaynağı ihtiyacını ve muhtemel riskleri titizlikle değerlendirirler. Bu son derece tabiidir.
Ancak aynı hassasiyetin mevcut uygulamanın sürdürülmesi konusunda da gösterildiği söylenebilir mi?
İşlevini kaybetmiş bir raporun hazırlanması için her ay harcanan mesai, gereksiz uzayan karar süreçleri, tekrar eden işler, müşterilerin ve çalışanların kaybettiği zaman yahut yeni fırsatların değerlendirilememesinden doğan kayıplar ne ölçüde hesaplanmaktadır?
Değişmenin maliyeti çoğu zaman bir yatırım bütçesi içerisinde görünür hâle gelir. Değişmemenin maliyeti ise farklı departmanlara, süreçlere ve faaliyetlere dağılmış olduğundan kolaylıkla fark edilmeyebilir. Üstelik mevcut uygulamanın sürdürülmesinden kaynaklanan verimsizlik, çoğu zaman organizasyonun olağan çalışma düzeninin bir parçası olarak kabul edilmeye başlanır. Böylece kurum, zaman içerisinde verimsizliğe uyum sağlar. Bu durumun daha vahim tarafı ise, verimsizliğin ortadan kaldırılması yerine, onunla birlikte çalışabilmek için yeni düzenlemeler yapılmasıdır.
Bazen kurumlar bir sorunu çözmekten ziyade, o sorunla yaşamayı öğrenirler.
Vazgeçebilmek için de liderlik gerekir
Kurumsal yönetimde yeni projeler başlatmak, sistemler geliştirmek, yatırımlar gerçekleştirmek ve organizasyonel değişikliklere öncülük etmek önemli yöneticilik meziyetleri arasında kabul edilir. Buna mukabil, artık işlevini yitirmiş uygulamaları sona erdirmek aynı ölçüde takdir görmeyebilir. Hâlbuki kurumların kaynakları sınırsız değildir.
Her yeni faaliyet, beraberinde zaman, dikkat, insan gücü ve kaynak ihtiyacı getirir. Artık gerekli olmayan faaliyetlerin sürdürülmesi ise kurumun yeni ihtiyaçlara cevap verebilme kabiliyetini zayıflatabilir. Bu sebeple yöneticilerin yalnızca yapılacak işleri değil, yapılmaması yahut artık sürdürülmemesi gereken işleri de belirlemeleri gerekir. Böyle bir yönetim anlayışı, birkaç önemli disiplini beraberinde getirir:
- Birincisi, uygulamaların varlık sebeplerini düzenli olarak sorgulamak. Bir sürecin öteden beri uygulanıyor olması, onun devamı için tek başına yeterli bir gerekçe kabul edilmemelidir.
- İkincisi, mevcut uygulamaların faydasını ve maliyetini birlikte değerlendirmek. Yalnızca değiştirme maliyetleri değil, sürdürmenin doğrudan ve dolaylı maliyetleri de görünür kılınmalıdır.
- Üçüncüsü, değişime ilişkin karar yetkilerini ve sorumlulukları açıklığa kavuşturmak. Bir uygulamanın verimsiz olduğunu herkesin bilmesi, onu kimin değiştireceğinin de bilindiği anlamına gelmez.
- Dördüncüsü, değişimin gerektirdiği kaynakları ve geçiş şartlarını temin etmek. Aksi hâlde değişim talebi, çalışanların mevcut iş yüklerine eklenmiş yeni bir temenniden ibaret kalabilir.
- Beşincisi, geçmiş kararların yeniden değerlendirilmesini bir başarısızlık itirafı olarak görmemek. Değişen şartlar karşısında kararlarını gözden geçirebilen yöneticiler, kurumsal öğrenmenin de önünü açarlar.
Bu yaklaşım, her eski uygulamanın terk edilmesini yahut her yeni yöntemin benimsenmesini gerektirmez. Esasen yöneticilik mahareti, değişimin kendisini amaç hâline getirmeden, hangi uygulamaların korunacağını, hangilerinin geliştirileceğini ve hangilerinden vazgeçileceğini isabetle tayin edebilmektir.
Netice itibarıyla…
Kurumlar geçmişte verdikleri kararların, geliştirdikleri yöntemlerin ve kazandıkları tecrübelerin birikimi üzerinde yükselirler. Bu birikim elbette kıymetlidir. Ancak kurumların geçmişlerine duydukları bağlılık, geleceğe ilişkin kararlarını sınırlayan bir unsura dönüşmemelidir.
Bir zamanlar önemli faydalar sağlamış bir yöntemin bugün işlevini kaybetmiş olması, geçmişte ona sarf edilen emeğin değersiz olduğu anlamına gelmez. Aksine, o emeğin hakkını vermenin yollarından biri, değişen şartlar karşısında uygulamanın artık gerekli olup olmadığını objektif biçimde değerlendirebilmektir. Kanaatimce olgun yönetim anlayışının önemli göstergelerinden biri de budur.
Yönetim kalitesini yalnızca kurumların neleri başardıklarına, hangi projeleri hayata geçirdiklerine yahut ne tür yenilikler geliştirdiklerine bakarak değerlendirmek yeterli değildir. Gerektiğinde hangi uygulamalardan vazgeçebildiklerine de bakmak icap eder. Çünkü iyi yöneticilik bazen yeni bir şey başlatmayı, bazen de artık işlevini yitirmiş bir şeyi sona erdirmeyi gerektirir.
Nihayetinde, bir yöntemden vazgeçmek geçmişte sarf edilen emeği inkâr etmek değil; gelecekte sarf edilecek emeğe hürmet etmektir.

