İşinden ayrılmak istemeyen, fakat olduğu yerde de gelişemediğini düşünen genç yöneticilere dair…
Birkaç gün içinde, kariyerlerinin henüz başlangıcında olan, ilk yöneticilik sorumluluklarını üstlenmiş birkaç gençten birbirine çok benzeyen yakınmalar dinledim. Farklı kurumlarda çalışıyorlardı; fakat anlattıkları, sanki aynı hikâyenin muhtelif bölümleriydi.
Ücretlerinden ve yan haklarından şikâyetçi değillerdi. Buna karşılık, içinde bulundukları çalışma ortamının kendilerine yeni bir şey katmadığını, deneyimlerini zenginleştirecek sorumluluklara ve fırsatlara erişemediklerini düşünüyorlardı. İşlerini yapıyor, kendilerinden bekleneni yerine getiriyor, fakat meslekî bakımdan ilerlediklerini hissedemiyorlardı.
Ayrılmak ise kolay görünmüyordu. Ekonomik belirsizlikler, yeni bir işin beraberinde getireceği riskler, yapay zekânın profesyonel çalışma hayatını nasıl değiştireceğine ilişkin endişeler ve elbette alışılmış düzenin verdiği emniyet duygusu, onları bulundukları yerde tutuyordu.
Sözlerinin bende bıraktığı intiba şuydu: Mevcut düzenlerini kaybetmek istemiyor, fakat bu düzenin içinde kendilerini kaybetmekten de endişe ediyorlardı.
Her dönem aynı biçimde öğretmez
Kendilerine, içinde bulundukları durumu yalnızca kaybedilmiş zaman olarak görmemelerini söyledim. Meslek hayatında insanın tecrübe dağarcığına eklenenler, her zaman heyecan verici projelerden, başarılı sonuçlardan ve süratli yükselişlerden ibaret değildir.
Bazen iyi yönetilen bir süreçten ne yapılması gerektiğini, bazen aksayan bir süreçten nelerin yapılmaması gerektiğini öğreniriz. Bazen yetki kullanarak, bazen yetkimizin sınırlarıyla karşılaşarak olgunlaşırız. Beklemek, bir kararın neden çıkmadığını anlamaya çalışmak, aynı meseleyi farklı insanlara yeniden anlatmak, netice almak için uygun zamanı kollamak da yöneticiliğin içindedir.
Kariyerinin başındaki bir yönetici, haklı olarak hareket, yenilik ve görünür ilerleme bekler. Oysa yöneticilik, işlerin arzu edilen süratte ilerlemediği zamanlarda da muhakemesini koruyabilmeyi gerektirir. Sabırsızlığını ekibine taşımamak, kendi hayal kırıklığını başkalarının çalışma iklimine dönüştürmemek, belirsizlik içinde makul bir istikamet gösterebilmek küçümsenecek beceriler değildir.
Bununla beraber, her güçlüğün kendiliğinden gelişim sağlayacağını da düşünmüyorum. Bir yaşantının tecrübeye dönüşmesi, üzerinde düşünmeyi gerektirir. İnsan aynı yılın benzerini defalarca yaşayabilir; hizmet süresi uzarken bakış açısı aynı yerde kalabilir. Kendimize, “Bu dönemde ne öğrendim, hangi davranışımı değiştirdim, şimdi hangi meseleyi daha iyi anlayabiliyorum?” diye sormamızın sebebi budur.
Sabır ile ataleti birbirinden ayırmak
Genç arkadaşlarıma sabrı tavsiye ederken, bunun yanlış anlaşılmasını da istemem. Sabrı, insanın kendisini belirsiz bir geleceğe süresiz olarak emanet etmesi şeklinde görmüyorum.
Sabreden insan, bulunduğu şartları anlamaya, imkânlarını geliştirmeye ve uygun zamanı hazırlamaya devam eder. Atalete teslim olan insan ise zamanın kendisi adına bir karar vermesini bekler. Dışarıdan bakıldığında ikisi de aynı işyerinde, aynı görevde kalıyor olabilir; fakat içeride yaşananlar farklıdır.
Birincisi yöneticisiyle gelişim ihtiyacını konuşur, başka bir projeye katılmanın yollarını arar, eksiklerini belirler, yeni bir beceri üzerinde çalışır. İkincisi her gün aynı memnuniyetsizliği dile getirirken, şartların değişmesini bütünüyle başkalarından bekler.
Bu sebeple, sabrın bir niyeti ve gözden geçirme zamanı olmalıdır. Önümüzdeki altı ayda hangi deneyimi edinmek istediğimizi, bunun için ne yapacağımızı ve süre sonunda neyi değerlendireceğimizi tarif edebilmeliyiz. Böyle bir çerçeve, beklemeye anlam kazandırır; gerektiğinde başka bir kararın zeminini de hazırlar.
Gelişme talebini somutlaştırmak
“Burada gelişemiyorum” cümlesi önemli bir işarettir; ancak çözüm üretmek için biraz daha açılması gerekir. Hangi bakımdan gelişemiyoruz? Teknik bilgimiz mi ilerlemiyor, insan yönetiminde mi zorlanıyoruz, ticari bütünü mü göremiyoruz, yoksa yaptığımız işin görünürlüğü ve takdir edilmesi mi eksik kalıyor?
Bunların her biri farklı bir ihtiyaca işaret eder. Terfi beklentisiyle öğrenme ihtiyacı da her zaman aynı şey değildir. Unvanımız değişmeden deneyimimiz genişleyebilir; buna karşılık daha yüksek bir unvanla, alıştığımız işleri tekrar etmeye devam edebiliriz.
Yöneticimizin karşısına yalnızca bir memnuniyetsizlikle çıkmak yerine, belirli bir taleple gitmek daha verimli olabilir: Bir bütçenin hazırlanmasına katılmak, müşteri ziyaretlerinde bulunmak, başka bir bölümün projesinde görev almak, bir iyileştirme çalışmasını yürütmek veya deneyimli bir yöneticiden düzenli geribildirim almak gibi.
Elbette her kurum bu taleplere karşılık vermeyebilir. Fakat somut bir talebin karşısında alınan cevap, içinde bulunduğumuz ortamın imkânlarını ve sınırlarını daha sağlıklı değerlendirmemizi sağlar.
Aynı işin içinde başka bir pencere açmak
Gelişme fırsatlarını bazen yalnızca yeni bir görevde veya yeni bir şirkette arıyoruz. Oysa yaptığımız işe yönelttiğimiz sorular da deneyimimizi değiştirebilir.
Kendi bölümümüzde tamamladığımız bir işlemin, sonraki bölümde neye sebep olduğunu biliyor muyuz? Ekibimizin başarısı müşteriye nasıl yansıyor? Hazırladığımız rapor hangi kararı etkiliyor? Tekrarlanan bir aksaklığın maliyetini hiç hesapladık mı? Bir çalışma arkadaşımızın işini kolaylaştıracak bir düzenleme yapabilir miyiz?
Bu sorular, rutin görünen bir görevi daha geniş bir işletme anlayışına açabilir. Özellikle ilk yöneticilik yıllarında, kendi işini iyi yapmaktan kurumun bütününü anlamaya doğru ilerlemek kıymetlidir.
Burada kastettiğim, daha çok çalışarak her boşluğu doldurmak veya karşılıksız biçimde sınırsız sorumluluk üstlenmek değildir. İnsanı geliştiren şey her zaman iş miktarının artması değildir; bazen aynı işe daha derinlikli bakmak, başka bir işlevle ilişki kurmak ve yapılanın sonucunu takip etmektir.
Hayat, işyerimizin sınırlarından daha geniştir
Genç arkadaşlarıma hatırlattığım bir başka husus da şuydu: Gelişimimizin bütün kaynaklarını çalıştığımız kurumdan beklemek zorunda değiliz.
Meslekî kimliğimiz hayatımızın önemli bir parçasıdır; ancak merakımızın, öğrenme iştahımızın ve kendimizi sınama imkânlarımızın tamamını bir iş tanımına sığdıramayız. İşyerinde bulamadığımız bazı deneyimleri, özel hayatımızda edinebiliriz.
Bir gönüllülük çalışmasında sorumluluk almak, bir derneğin faaliyetini yürütmek, yabancı dil öğrenmek, yazmak, bir spor dalında ilerlemek veya farklı mesleklerden insanlarla ortak bir uğraşa katılmak; insanın hem dünyasını hem de kendisine ilişkin bilgisini genişletir. Bütçe yapmak, bir topluluğu ikna etmek, anlaşmazlık çözmek ve başladığı işi tamamlamak, yalnızca şirketlerde öğrenilen beceriler değildir.
Üstelik hayatın başka bir alanında yeniden acemi olmak, yönetici unvanının zamanla örtebildiği bir hakikati hatırlatır: Öğrenmek, bilmediğini kabul etmeyi ve bir müddet zorlanmayı gerektirir.
Elbette bunun için herkesin aynı zamana, maddi imkâna veya aile şartlarına sahip olduğunu varsayamayız. Mesele, hayatı yeni yüklerle doldurmak değildir. Kendi imkânlarımız ölçüsünde, merakımızı canlı tutacak küçük fakat devamlı bir alan açabilmektir.
Belirsizliğe hazırlanmak
Yapay zekâ ve çalışma hayatının geleceği hakkındaki endişeleri de hafife almıyorum. Ancak geleceğe ilişkin korku, bugünkü öğrenme imkânlarımızı kullanmamıza mâni olduğunda, bizi hazırlıksız bırakabilir.
Hangi işin ne ölçüde değişeceğini kesin olarak bilmek mümkün olmayabilir. Buna rağmen kendi işimizde hangi faaliyetlerin tekrar içerdiğini, hangi kararların muhakeme gerektirdiğini, nerede insan ilişkilerinin belirleyici olduğunu inceleyebiliriz. Yeni araçları kurumun kuralları ve bilgi güvenliği sınırları içinde tanımaya çalışabilir; yalnızca çıktı üretmeyi değil, üretileni değerlendirmeyi de öğrenebiliriz.
Belirsizlik karşısında hazırlık yapmak, mutlaka iş değiştirmek anlamına gelmez. Meslekî çevremizi canlı tutmak, yetkinliklerimizi gözden geçirmek ve farklı görevlerin ne talep ettiğini anlamak da seçeneklerimizi genişletir. İnsan bazen bulunduğu yerde kalmaya, başka yere gitme ihtimalini ciddiyetle değerlendirdikten sonra daha huzurlu biçimde karar verir.
Kurumların da bir sorumluluğu var
Bütün bunları söylerken meselenin yükünü yalnızca genç yöneticilerin omuzlarına bırakmak istemem. Ücretini düzenli ödemek ve iyi bir yan hak paketi sunmak, bir kurumun çalışanına karşı gelişim sorumluluğunu bütünüyle yerine getirdiği anlamına gelmez.
İnsanlara yetki vermeden sorumluluk yükleyen, hataya hiç alan tanımayan, farklı görevleri denemelerine izin vermeyen ve gelişim konuşmalarını sürekli erteleyen kurumların, bir süre sonra çalışanlarının hevesini kaybetmesine şaşırmaması gerekir.
Özellikle ilk yöneticilik döneminde, güven duyulan bir üst yöneticinin geribildirimi, sınırları belirlenmiş bir karar alanı ve sonucu takip edilen gerçek bir sorumluluk çok şey değiştirebilir. Çalışanı kurumda tutmak kadar, kurumda kaldığı süre içinde büyümesini sağlamak da yöneticiliğin mesuliyetidir.
Kalmak da verilmiş bir karar olmalı
Her memnuniyetsizliğin cevabı istifa değildir. Her kalışın gerekçesi de sadakat veya sabır sayılamaz. Bazı dönemlerde bulunduğumuz yerde kalmak; aile şartlarımız, maddi yükümlülüklerimiz ve hayatımızın öncelikleri bakımından son derece isabetli olabilir. Bunun mahcubiyetini taşımaya gerek yoktur.
Fakat kalmaya karar verdiğimizde, o süreyi nasıl yaşayacağımıza da karar vermemiz gerekir. Bir süre sonra yeniden bakmalı; öğrenme alanımızın açılıp açılmadığını, verdiğimiz gayretin karşılık bulup bulmadığını ve bu düzenin üzerimizdeki tesirini dürüstçe değerlendirmeliyiz. Bütün çabalara rağmen ufuk daralıyorsa, başka seçeneklere hazırlanmak da olgun bir tutumdur.
Genç arkadaşlarıma vermek istediğim fikir esasen buydu: Kariyerimiz her zaman arzu ettiğimiz süratte ilerlemeyebilir; buna rağmen kendi gelişimimizle kurduğumuz ilişkiyi canlı tutabiliriz. Durağan görünen bir dönemin içinde sabrı, gözlem yapmayı, insanı anlamayı ve imkân üretmeyi öğrenebiliriz. Yeter ki bekleyişimizin bizi nereye hazırladığını zaman zaman kendimize soralım.
Çünkü yıllar sonra geriye baktığımızda, yalnızca hangi görevlerde bulunduğumuzun değil, o görevlerde nasıl bir insana ve nasıl bir yöneticiye dönüştüğümüzün de hesabını vereceğiz.

