Başka Bir Ülkede Hayat Kurmak – I

Gitmek, Kalmak ve Ait Olmak

Bir başka ülkede yaşamak, her zaman başka bir hayata kavuşmak anlamına gelir mi?

Bizim gençlik yıllarımızda, iyi yetişmiş, ufku geniş ve istikbaline dair iddiaları bulunan gençlerin önemli bir kısmı yurt dışında eğitim görmeyi, farklı ülkelerde meslekî tecrübe edinmeyi, yabancı dil öğrenmeyi ve nihayet bütün bu kazanımlarını kendi memleketlerinde değerlendirmeyi arzu ederlerdi.

Bugün ise gençlerimizin hatırı sayılır bir kısmının beklentilerinde esaslı bir değişim olduğunu müşahede ediyorum. Bir dönem yurt dışında eğitim görmek yahut bir süre çalışmak düşüncesiyle başlayan arayış, giderek başka bir ülkede yerleşik bir hayat kurmaya, oranın vatandaşlığını kazanmaya ve hatta imkân bulunduğunda geri dönmemeye yönelik bir tercihe dönüşüyor. Elbette bu değişimin sebeplerini anlamak güç değil.

Ekonomik belirsizlikler, gelir dağılımındaki bozulmalar, meslekî gelişim imkânlarına ilişkin kaygılar, liyakat ve adalet beklentileri, hayat şartları ve geleceğe dair güven arayışı, gençlerimizin böylesi tercihlerinde önemli rol oynuyor.

Bu arayışı yadırgamıyor, hele hiç kınamıyorum.

Esasen Türkiye, bizim gençliğimizde de bugünün gelişmiş ülkeleriyle mukayese edildiğinde hiç bir zaman avantajlı bir memleket değildi. Tarihimizin son birkaç asrında farklı dönemlerde farklı mahiyette tezahür eden iktisadi, siyasi ve toplumsal güçlüklerle karşı karşıya kaldık.

Ancak bunun, bugünün gençlerinin karşılaştıkları meseleleri hafife almak için bir gerekçe teşkil etmeyeceğinin de farkındayım. Her neslin kendi şartları, kendine mahsus imkânları ve müşkülatı vardır.

Benim üzerinde durmak istediğim husus, gençlerimizin niçin gitmek istedikleri değil; gitmeye karar verdiklerinde gerçekte neyi geride bırakacaklarını ve gittikleri yerde neyi yeniden inşa etmek mecburiyetinde kalacaklarını ne ölçüde değerlendirdikleridir. Zira kanaatimce başka bir ülkede hayat kurmak, yalnızca daha yüksek gelir elde etmek, daha düzenli bir şehirde yaşamak yahut daha iyi işleyen kamu hizmetlerinden istifade etmek değildir.

İnsan, yaşadığı ülkeyi değiştirdiğinde, çoğu zaman farkına dahi varmadan sahip olduğu birikmiş sosyal sermayesini, kültürel aşinalığını, kişisel itibarını, aidiyetlerini ve gündelik hayatını kolaylaştıran görünmez ilişkiler ağını da geride bırakmaktadır. Ve bunların bir kısmının yeniden kazanılması, meslekî bir yeterlilik edinmekten çok daha güç olabilmektedir.

Görünmeyen servetimiz: Sosyal sermaye

İnsan hayatını yalnızca sahip olduğu diploma, meslek, gelir ve maddi varlıklar üzerinden değerlendirmek bana öteden beri eksik görünmüştür. Her birimizin doğup büyüdüğümüz çevrede yıllar içerisinde teşekkül etmiş, çoğu zaman kıymetini fark etmediğimiz muazzam bir birikimi vardır. Ailemiz, akrabalarımız, çocukluk arkadaşlarımız, okul ve mesai arkadaşlarımız, komşularımız, tanıdığımız esnaf, güvendiğimiz hekim, müracaat edebileceğimiz hukukçu ve ihtiyaç duyduğumuzda kapısını çalabileceğimiz insanlar…

Bunların tamamı, hayatımızı kolaylaştıran, bizi güvende hissettiren ve mensubu bulunduğumuz toplumla aramızdaki bağı kuvvetlendiren birer sosyal sermaye unsurudur. Bu ilişkilerin önemli bir kısmı parayla satın alınamaz; kısa sürede de tesis edilemez.

Yurt dışına göç eden bir insan, bilgisini, yetkinliklerini ve maddi birikimini beraberinde götürebilir. Ancak kişisel tarihçesini, toplum içerisindeki tanınırlığını, kendisine duyulan güveni ve yıllar içerisinde oluşmuş ilişkiler ağını aynı kolaylıkla taşıyamaz. Bir başka ülkede yeniden tanışmak, yeniden güven vermek, yeniden kabul görmek ve nihayet yeniden bir çevre edinmek zorundadır. Üstelik kendi ülkesinde pek tabii kabul ettiği birtakım kolaylıkların, başka bir toplumda ne kadar büyük nimetler olduğunu ancak kaybettiğinde fark edebilir. Belki de göçün ilk görünmeyen bedeli budur: İnsan, sahip olduklarının bir kısmını ancak onlardan uzaklaştığında tanır.

Bir toplumun dilini bilmekle ruhunu anlamak aynı şey değildir

Kültürel uyum meselesinin, göç kararlarında yeterince değerlendirildiğini düşünmüyorum. Bir yabancı dili çok iyi konuşmak, o toplumun kültürüne bütünüyle nüfuz edebilmek anlamına gelmez. Zira dil, yalnızca kelimelerden ve dil bilgisi kurallarından ibaret değildir. Bir toplumun mizahını, imalarını, tarihî hafızasını, nezaket ölçülerini, hassasiyetlerini ve hatta suskunluklarının ne anlama geldiğini kavrayabilmek bambaşka bir yetkinlik gerektirir.

Çocukluğundan itibaren aynı toplumsal iklimde yetişmiş bir insan için tabii olan pek çok husus, dışarıdan gelen biri için öğrenilmesi gereken yeni kurallardır. Düğünler, cenazeler, doğumlar, bayramlar, kutlamalar, toplumsal hassasiyetler, tarihî olaylar ve mahallî alışkanlıklar, insanların birbirlerini anlamalarında belirleyici rol oynar. Bütün bunlara aşina olmadığınız bir toplumda yaşamak mümkündür. Fakat o toplumun içerisinde kendiliğinden ve zahmetsizce hareket edebilmek zaman ister.

Üstelik kültürel farklılıklar yalnızca büyük meselelerde ortaya çıkmaz. Misafirlik alışkanlıkları, komşuluk ilişkileri, çocuk yetiştirme biçimleri, aile içi sorumlulukların paylaşımı, insanların birbirleriyle kurdukları mesafe ve hatta dostluğun nasıl ifade edildiği dahi toplumdan topluma değişebilir. Başlangıçta ilginç, hatta cazip bulunan bu farklılıklar, zaman içerisinde gündelik hayatın olağan güçlüklerine dönüşebilir. Dil öğrenilir; ancak kültürel sezgi, çoğu zaman yılların mahsulüdür.

Kabul görmek ile ait hissetmek arasında

Göç tecrübesinin belki de en hassas taraflarından biri, toplumsal kabul ve aidiyet meselesidir. Bir insan başka bir ülkenin dilini öğrenebilir, kanunlarına riayet edebilir, ekonomisine katkıda bulunabilir, vergisini ödeyebilir ve nihayet o ülkenin vatandaşlığını kazanabilir. Bütün bunlara rağmen zaman zaman kendisini dışarıdan gelmiş biri olarak hissedebilir.

Burada özellikle iki hususu birbirinden ayırmak gerekir.

  • Birincisi, bireyin kendi kültürel geçmişinden kaynaklanan farklılık hissidir.
  • İkincisi ise yaşadığı toplumun kendisine yönelttiği önyargı, ayrımcılık yahut dışlayıcı davranışlardır.

İlki karşılıklı uyum ve zamanla hafifleyebilir. İkincisi ise yalnızca bireyin gayretiyle ortadan kaldırılamayacak, toplumsal ve kurumsal bir meseledir. Özellikle Avrupa’nın bazı ülkelerinde Türk ve Müslüman kimliklerine yönelik önyargıların varlığını görmezden gelmek mümkün değildir. Bununla birlikte, bu durumu bütün Batı toplumlarına ve bütün insanlara teşmil etmek de hakkaniyetli olmaz. Kendilerini yeni ülkelerinde bütünüyle kabul edilmiş hisseden, güçlü dostluklar kuran ve toplumun her kademesinde saygınlık kazanan çok sayıda insanımız da bulunmaktadır.

Yine de şu sorunun cevabı kolay değildir:

  • Bir insanın resmen vatandaşlığını taşıdığı bir ülkeye, duygusal ve kültürel bakımdan da bütünüyle mensup olması ne kadar zaman alır?
  • Dahası, bu mensubiyet yalnızca kişinin arzusuna mı bağlıdır, yoksa yaşadığı toplumun onu ne ölçüde kabul ettiğiyle de mi ilgilidir?

İnsanın yalnızca bir yerde bulunmaya değil, bulunduğu yere ait hissetmeye de ihtiyacı vardır.

Göçün psikolojik maliyeti: Yeniden başlayan hayat

İnsan, alıştığı çevreden ayrıldığında yalnızca mekân değiştirmez; kendisine aşina olan bir dünyadan da uzaklaşır. Kendi ülkesinde yıllar içerisinde edindiği alışkanlıklar, güven duygusu ve gündelik hayat becerileri, başka bir toplumda aynı işlevi görmeyebilir.

Başlangıçta yeni bir ülkenin sunduğu imkânlar, düzen, estetik, refah ve yenilik hissi bu güçlükleri gölgede bırakır. Ancak zaman geçtikçe, ilk günlerin heyecanı yerini daha sıradan bir gündelik hayata bırakır. Artık kişi sıradan bir turist değildir. İşe gitmek, vergi ödemek, sağlık sorunlarıyla ilgilenmek, komşularla ilişkiler kurmak, sosyal çevre edinmek ve hayatın bütün olağan meseleleriyle uğraşmak zorundadır. Üstelik bunları eskisinden farklı bir kültürün içerisinde yapmaktadır.

Başlangıçta küçük birer farklılık olarak görülen meseleler, zaman içerisinde birikerek ciddi bir zihinsel yorgunluk meydana getirebilir. Kimi zaman insan kendisini eskisinden daha bağımsız ve güçlü hissederken, kimi zaman da büyük bir yalnızlık yaşayabilir. Buna bir de geride bırakılan hayata ilişkin özlem, kararın doğruluğunu sürekli sorgulama ve geri dönüldüğünde karşılaşılabilecek belirsizlikler eklenebilir.

Psikoloji literatüründe kültürel uyum sürecinin yalnızca davranışları değil, kişinin kimliğini, duygularını ve psikolojik iyilik hâlini de etkileyebildiği üzerinde durulmaktadır. Ancak göçün herkeste aynı psikolojik neticeleri doğurmadığını da teslim etmek gerekir. Kimi insanlar yeni çevrelerinde kendilerini daha iyi ifade eder, özgüven kazanır ve eski hayatlarında ulaşamadıkları bir huzura kavuşurlar. Buna karşılık bazıları, maddi bakımdan çok daha iyi şartlara erişmiş olmalarına rağmen, tarif etmekte zorlandıkları bir eksiklik duygusuyla yaşamaya devam ederler. Çünkü refah ile huzur, birbirleriyle ilişkili olmakla beraber aynı şey değildir.

İnsan geçmişini beraberinde götürebilir mi?

Sosyal hayatın önemli bir kısmı ortak hatıralar üzerine kuruludur. Çocukluğumuzun geçtiği sokaklar, öğrencilik yıllarımız, ilk meslekî tecrübelerimiz, aile dostlarımız ve yıllardır tanıdığımız insanlar, kimliğimizin birer parçasını teşkil eder. Bizi eskiden beri tanıyan insanlar yalnızca arkadaşlarımız değildir; aynı zamanda hayat hikâyemizin şahitleridir. Bir başarımızı onlarla paylaşmak, bir kaybımızda yanımızda olduklarını bilmek, geçmişe ait bir hatırayı birkaç kelimeyle yeniden canlandırabilmek, insanın manevi dünyasında önemli bir yer tutar.

Göç eden kişi, yeni çevresinde elbette dostluklar kurabilir. Fakat yeni dostlukların, eski dostluklarla aynı mahiyette olması beklenemez. Zira uzun yıllara dayanan ilişkilerde, kelimelerle ifade edilmeye ihtiyaç duyulmayan müşterek bir geçmiş vardır. Başka bir ülkede hayat kuran insan, bir müddet sonra iki ayrı sosyal dünyanın arasında kalabilir. Geride bıraktığı dostlarıyla ilişkileri seyrekleşir; yeni çevresiyle ilişkileri ise henüz aynı derinliğe ulaşmamıştır.

Sosyal medya ve görüntülü görüşmeler mesafeleri kısaltsa da birlikte yaşanmış gündelik hayatın yerini bütünüyle dolduramaz. Bir insanın çok sayıda tanıdığı bulunabilir; fakat kendisini gerçekten tanıyan insanların sayısı giderek azalabilir.

İnanç, gelenek ve manevi aidiyet

Göçün üzerinde yeterince durulmayan bir başka boyutu da dinî ve manevi hayattır. İnanç, pek çok insan için yalnızca bireysel ibadetlerden ibaret değildir. İçerisinde yetişilen toplumun bayramları, cenaze merasimleri, yardımlaşma gelenekleri, komşuluk ilişkileri, aile bağları ve müşterek değerleriyle iç içe geçmiş bir yaşama biçimidir. Türkiye’de dinî ve kültürel hayatın birbirine karıştığı pek çok uygulama, gündelik hayatın tabii bir parçasıdır. Ramazan ayının toplumsal atmosferi, bayram sabahları, aile büyüklerinin ziyaret edilmesi, cenazelerde gösterilen dayanışma ve kandiller gibi özel günler, insanın yalnızca inanç dünyasına değil, toplumsal hafızasına da hitap eder.

Başka bir ülkede yaşayan Müslüman bir aile, elbette inancını yaşamaya devam edebilir. Nitekim dünyanın pek çok ülkesinde güçlü Müslüman topluluklar, camiler, sivil toplum kuruluşları ve dinî eğitim imkânları bulunmaktadır. Ancak ibadet imkânlarının varlığı ile o inancın şekillendirdiği toplumsal atmosferin içerisinde yaşamak aynı şey değildir.

Helal gıdaya erişim, iş ve okul hayatının ibadetlerle uyumu, bayramların çalışma günlerine rastlaması, farklı dinî anlayışlarla karşılaşılması ve kimi ülkelerde Müslüman kimliğine yönelik önyargılar, yeni tercihler ve düzenlemeler yapmayı gerektirebilir. Bununla birlikte manevi kimliği yalnızca dinî aidiyete indirgemek de doğru olmaz.

Dindar olsun yahut olmasın, hemen her insanın kendisini mensubu hissettiği bir değerler dünyası, müşterek hatıraları ve hayatına anlam kazandıran kültürel bağları vardır.

Göç, bazen bu bağları zayıflatırken bazen de insanın kendi kimliğini daha bilinçli biçimde keşfetmesine vesile olabilir. Dolayısıyla asıl mesele, başka bir ülkede inancını yahut değerlerini yaşamanın mümkün olup olmaması değil, bunları yeni toplumsal şartlar içerisinde hangi gayret ve fedakârlıklarla sürdürebileceğidir.

Yeni bir çevre kurarken daralan dünya

Göç eden insanların karşılaştıkları güçlüklerden biri de sosyal çevrelerini nasıl oluşturacakları meselesidir. İnsan, kendisini güvende hissetmek, anlaşılmak ve müşterek değerleri paylaşmak ister. Bu sebeple yabancı bir ülkede yaşayan insanların, kendileriyle aynı dili konuşan, benzer geleneklere sahip hemşehrileriyle yakın ilişkiler geliştirmeleri son derece tabiidir.

Bu ilişkiler başlangıçta önemli bir dayanışma ve güven kaynağı oluşturur. Ancak zaman içerisinde sosyal çevrenin yalnızca aynı kökenden gelen insanlarla sınırlı kalması, yaşanılan toplumla daha geniş ilişkiler kurulmasını güçleştirebilir. Böylece insan, daha geniş imkânlara ulaşmak ümidiyle geldiği bir ülkede, kendisini oldukça dar bir sosyal çevrenin içerisinde bulabilir.

Burada dikkat edilmesi gereken husus, kültürel kimliği muhafaza etmekle toplumsal hayattan ayrışmak arasındaki farktır. Kendi dilini, inancını ve geleneklerini korumak, yeni toplumun hayatına katılmaya mani değildir. Hatta kanaatimce en sağlıklı uyum, insanın kendi köklerini inkâr etmeden yeni çevresiyle sahici ilişkiler kurabilmesidir. Ne bütünüyle geçmişinden kopmak ne de yalnızca geçmişine sığınarak yaşamak…

İki kültür arasında sağlıklı bir denge tesis edebilmek, göç tecrübesinin en önemli başarı ölçütlerinden biri olmalıdır.

Hayat kalitesini neyle ölçüyoruz?

Gençlerimizin yurt dışına yerleşme arzularında daha yüksek gelir, daha güçlü sosyal güvence, düzenli şehirler, gelişmiş kamu hizmetleri ve öngörülebilir bir gelecek arayışının önemli yer tuttuğu muhakkaktır. Bunlar son derece meşru beklentilerdir. Üstelik birçok gelişmiş ülkenin bu alanlarda Türkiye’ye kıyasla kayda değer avantajlara sahip olduğunu da teslim etmek gerekir.

Ancak hayat kalitesinin yalnızca satın alma gücü, altyapı hizmetleri, ulaşım, eğitim ve sağlık imkânları üzerinden ölçülmesini eksik buluyorum. Bir insanın kendisini huzurlu, güvende, değerli ve bir topluma mensup hissetmesi de hayat kalitesinin asli unsurlarıdır. Bir başka ülkede daha yüksek gelir elde etmek, daha büyük bir evde yaşamak ve maddi bakımdan daha müreffeh bir hayat sürmek mümkündür. Fakat bütün bunların yanında samimi dostluklardan, aile yakınlığından, kültürel aşinalıktan ve sosyal çevreden uzak kalmanın doğurduğu maliyetler de vardır.

Üstelik bu maliyetler her zaman hemen ortaya çıkmaz.

Başlangıçta kolaylıkla katlanılabilen küçük farklılıklar, yıllar içerisinde daha büyük bir ehemmiyet kazanabilir. Genç yaşlarda önemsenmeyen aile yakınlığı, ilerleyen yaşlarda vazgeçilmez bir ihtiyaç hâline gelebilir. Bir dönem cazip gelen bireysellik ve mahremiyet, başka bir dönemde yalnızlık hissini kuvvetlendirebilir. Dolayısıyla hayat kalitesi, yalnızca yaşanılan ülkenin sunduğu imkânlarla değil, insanın o imkânların içerisinde nasıl bir hayat kurabildiğiyle de ilgilidir.

Gitmek mi, kalmak mı; yoksa bilinçli tercih etmek mi?

Bütün bu değerlendirmelerden, gençlerimizin yurt dışına gitmemeleri gerektiği gibi bir netice çıkarılmasını istemem. Aksine, farklı ülkelerde eğitim görmenin, çalışmanın, yeni kültürlerle tanışmanın ve uluslararası tecrübe edinmenin son derece kıymetli olduğuna inanıyorum. Dünyanın farklı coğrafyalarında başarılı hayatlar kurmuş, kendileri ve aileleri için fevkalade güzel imkânlar oluşturmuş çok sayıda insanımız var. Onların başarılarını küçümsemek yahut tercihlerini sorgulamak doğru olmaz.

Bununla birlikte, hayatın her önemli kararında olduğu gibi göç tercihinde de nimetlerle külfetlerin birlikte değerlendirilmesi gerektiğini düşünüyorum. Başka bir ülkeye yerleşmek, bazı sorunların çözümü olabilir. Fakat insanın bütün sorunlarının çözümü değildir. Her tercih, beraberinde birtakım imkânları ve vazgeçişleri getirir. Asıl önemli olan, insanın neyi kazanmak istediği kadar, bunun karşılığında nelerden vazgeçmeye hazır olduğunu da bilmesidir.

Bir başka ülkede hayat kurmak isteyen gençlere, uzun meslek hayatımın ve birlikte çalıştığım insanların tecrübelerinin ışığında birkaç soruyu kendilerine samimiyetle sormalarını tavsiye ederim:

  • Daha yüksek bir gelir mi, daha adil ve öngörülebilir bir düzen mi, daha nitelikli bir meslekî gelişim mi, yoksa bütünüyle farklı bir hayat mı arıyorum?
  • Sahip olduğum bilgi ve becerilerin, gideceğim ülkenin iş ortamında hangi ölçüde karşılığı bulunacak?
  • Geride bırakacağım aile ve sosyal çevreyle ilişkilerimi nasıl sürdüreceğim?
  • Meslekî başarı elde etsem dahi kendimi o toplumun içerisinde huzurlu ve ait hissedebilecek miyim?
  • Ve nihayet, yıllar sonra verdiğim kararın doğru olup olmadığını hangi ölçülerle değerlendireceğim?

Kanaatimce bu soruların cevapları, ülkelerin refah sıralamalarından, ortalama ücret tablolarından ve yaşam maliyeti mukayeselerinden daha az önemli değildir.- Çünkü insanın hayatı, yalnızca bir ekonomik bilanço değildir. İçerisinde hatıralar, ilişkiler, inançlar, değerler, beklentiler, sorumluluklar ve aidiyetler bulunan çok daha kapsamlı bir bütündür. Bir başka ülkede daha iyi şartlarda yaşamak mümkündür. Ancak daha iyi şartların, kendiliğinden daha iyi bir hayat meydana getireceği düşüncesi yanıltıcıdır.

Belki de gençlerimizin üzerinde düşünmelerini arzu ettiğim asıl mesele budur:

İnsan başka bir ülkede yeni bir hayat kurabilir. Peki, geride bıraktığı hayatın bütün kıymetlerini de beraberinde götürebilir mi?

Bir sonraki yazıda, bu tercihin meslekî hayat, liderlik, aile ilişkileri ve geri dönüş kararları üzerindeki görünmeyen etkilerini ele alacağım.

Yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir