Başka Bir Ülkede Hayat Kurmak – II

Kariyerin ve Hayatın Görünmeyen Maliyetleri

Meslekî başarı, başka bir ülkede aynı hayatı kurabilmenin teminatı mıdır?

Önceki yazımda, gençlerimizin yurt dışında hayat kurma arzusunu değerlendirirken, göçün sosyal, kültürel ve psikolojik boyutları üzerinde durmuştum. Bu defa meseleyi biraz daha farklı bir pencereden, uzun meslek hayatım boyunca edindiğim tecrübeler ve birlikte çalıştığım insanların hayat hikâyelerinden hareketle ele almak istiyorum.

Otuz beş yılı aşan meslek hayatım boyunca, ülkemizde ve uluslararası iş ortamlarında farklı kültürlerden, mesleklerden ve yönetim kademelerinden çok sayıda insanla çalışma imkânı buldum. Bunların arasında kariyerlerinin önemli bir bölümünü kendi ülkelerinin dışında geçirenler, farklı ülkelerde üst düzey yöneticilik yapanlar, başka toplumlarda aile kurup yerleşenler ve bir müddet sonra memleketlerine dönmeyi tercih edenler de vardı.

Bu tecrübelerin bana öğrettiği hususlardan biri, başka bir ülkede meslekî başarı elde etmenin, orada bütün yönleriyle tatminkâr bir hayat kurmakla aynı şey olmadığıdır. Bir başka ifadeyle, meslekî kariyerin uluslararasılaşması ile insanın sosyal, kültürel ve ailevi hayatının aynı ölçüde uluslararasılaşması arasında kendiliğinden işleyen bir paralellik bulunmamaktadır.

Üstelik göç kararının neticeleri, yalnızca kararın verildiği dönemde değil, hayatın ilerleyen safhalarında da değerlendirilmek durumundadır.

Meslekî yeterlilik ile kurumsal başarı aynı şey değildir

Türk insanının, bilhassa ülkemizin yetiştirdiği iyi eğitimli genç profesyonellerin, uluslararası iş ortamlarında başarılı olabilecek önemli meziyetlere sahip olduklarını düşünüyorum. Türkiye’nin coğrafi konumu, tarihî ilişkileri, iktisadi yapısı ve farklı kültürlerle temas imkânları; insanımıza değişken şartlara uyum sağlama, belirsizliklerle baş etme, pratik çözümler geliştirme ve farklı insanlarla çalışabilme bakımından kayda değer tecrübeler kazandırmaktadır.

Elbette bu meziyetlerin bütün gençlerimizde aynı ölçüde mevcut olduğunu ileri sürmek doğru olmayacaktır. Meslekî yeterlilik, nihayetinde kişinin eğitimi, karakteri, çalışkanlığı ve tecrübesiyle şekillenir. Ancak üzerinde durulması gereken asıl mesele şudur:

Bir ülkede başarılı olmak için gerekli meslekî yetkinliklerle, o ülkenin kurumlarında yükselmek için ihtiyaç duyulan yetkinlikler her zaman aynı değildir.

Özellikle liderlik ve üst düzey yöneticilik pozisyonlarında bu fark daha belirgin hâle gelir. Bir yöneticinin başarısı yalnızca teknik bilgiye, analitik düşünme becerisine yahut karar verme kabiliyetine bağlı değildir. İnsan ilişkilerini yönetebilmesi, kurumun yazılı olmayan kurallarını anlayabilmesi, güven tesis etmesi, gayriresmî etki alanlarını kavrayabilmesi ve kimi zaman toplumun kültürel hafızasıyla bağ kurabilmesi de gerekir.

Her kurumda resmî organizasyon şemasının yanında, görünmeyen bir ilişkiler ağı bulunur. Kimin sözüne hangi sebeple itibar edildiği, hangi kararların nasıl olgunlaştırıldığı, çatışmaların nasıl yönetildiği ve kurum içerisindeki nüfuzun nasıl oluştuğu, yalnızca görev tanımları üzerinden anlaşılamaz.

Kendi ülkesinde uzun yıllar boyunca geliştirdiği bu becerileri yeni bir toplumsal düzende kullanmaya çalışan profesyonel, meslekî hayatının belirli safhalarını adeta yeniden yaşamak zorunda kalabilir.

Dilin incelikleri ve liderliğin görünmeyen şartları

Uluslararası bir çalışma ortamında İngilizce yahut başka bir yabancı dili akıcı biçimde konuşabilmek önemli bir avantajdır. Ancak özellikle yöneticilik pozisyonlarında dilin doğru kullanılmasının ötesinde birtakım incelikler vardır. Bir toplantıda yapılan nükteli bir göndermeyi anlamak, bir meslektaşın dolaylı itirazını sezebilmek, hangi durumda hangi davranışın uygun karşılanacağını öngörebilmek, zaman içerisinde ve büyük ölçüde o toplumun içerisinde yaşayarak kazanılan becerilerdir.

Bir yöneticinin çalışanlarını motive edebilmesi, kurum içerisindeki çatışmaları yönetebilmesi, zor kararları kabul ettirebilmesi ve gerektiğinde insanları ortak hedefler etrafında birleştirebilmesi, içinde bulunduğu toplumun kültürel dinamiklerini anlayabilmesiyle yakından ilişkilidir. Çocukluğundan itibaren aynı kültürel iklimde yetişmiş insanların, kimi zaman kendilerinin dahi farkında olmadıkları bir sezgisel üstünlüğe sahip olabildiklerini düşünüyorum.

Düğünler, cenazeler, doğumlar, bayramlar, toplumsal hafızada yer etmiş olaylar, siyasi ve tarihî göndermeler, hatta spor ve gündelik hayatın müşterek alışkanlıkları, iş ortamındaki insani ilişkilerin de bir parçasıdır. Bütün bunlara hâkim olmadığınız bir toplumun fertleriyle çalışmak mümkündür. Fakat onların güvenini kazanmak, ilişkilerini yönetmek ve nihayet liderlik etmek, meslekî yetkinliğin yanında farklı bir kültürel sermaye de gerektirir. Bu yüzden teknik bakımdan son derece yetkin bir profesyonelin, kurumunun üst yönetim kademelerine yükselirken hiç beklemediği engellerle karşılaşması mümkündür.

Uluslararası kariyerin görünmeyen tavanları

Başka bir ülkede kariyer inşa etmeye çalışan profesyoneller için önemli meselelerden biri de sahip oldukları birikimin ne ölçüde tanındığıdır. Kendi ülkesinde itibarlı kabul edilen bir üniversite, tanınmış bir şirket yahut önemli bir yöneticilik unvanı, başka bir ülkede aynı karşılığı bulmayabilir. Üstelik bazı mesleklerde diplomaların ve meslekî yeterliliklerin resmen tanınması, ilave eğitimler, sınavlar veya çalışma izinleri gerektirebilir. Böylesi durumlarda insan, kendi ülkesinde ulaşmış olduğu meslekî seviyenin altında bir pozisyondan yeniden başlamak zorunda kalabilir.

Bu, yalnızca ekonomik bir kayıp değildir. Meslekî kimlik, insanın kendisini nasıl tanımladığıyla yakından ilgilidir. Yıllarca belirli sorumluluklar üstlenmiş, ekipler yönetmiş ve kurum içerisinde saygınlık kazanmış bir profesyonelin, yeni bir ülkede bütün bunları yeniden ispat etmek durumunda kalması, psikolojik bakımdan da yorucu olabilir. Buna bir de yabancı çalışanların kimi kurumlarda karşılaşabildikleri ayrımcılık, terfi engelleri ve gayriresmî ilişkiler ağına erişim güçlükleri eklenebilir.

Bu noktada dengeli olmak gerekir. Uluslararası şirketlerin kapsayıcı kültürlerinde, liyakatin güçlü biçimde işletildiği kurumlarda ve farklı kültürlerin zenginlik olarak görüldüğü çalışma ortamlarında yabancı profesyoneller fevkalade başarılı olabilirler. Ne var ki bütün kurumların aynı açıklığa ve olgunluğa sahip olduğunu varsaymak da gerçekçi değildir. Meslekî birikim, uluslararası kariyer için gerekli olabilir; fakat tek başına yeterli değildir.

Coğrafya değişse de insan ve kurum gerçeği değişmez

Uzun meslek hayatımın bana öğrettiği önemli hususlardan biri, kurumların ve insanların temel meselelerinin dünyanın hemen her yerinde büyük benzerlikler taşıdığıdır. Yöneticiler arasındaki rekabet, makam ve nüfuz mücadeleleri, liyakat tartışmaları, kurum içi siyaset, iletişim güçlükleri, belirsizlikler, adaletsizlikler ve insani zaaflar yalnızca belirli ülkelere mahsus değildir. Elbette gelişmiş kurumsal sistemler, güçlü hukuk düzeni ve yerleşmiş yönetim ilkeleri bu sorunların etkilerini azaltabilir. Fakat bütünüyle ortadan kaldıramaz.

Bir başka ülkeye yerleşen profesyonel, geride bıraktığı çalışma hayatına ait bütün güçlüklerden kurtulacağını düşünüyorsa, bir müddet sonra benzer meselelerle farklı bir dilde ve farklı bir kurumsal kültürde karşılaşabilir. Hatta alışık olmadığı bu yeni ortamda, eskiden kolaylıkla üstesinden gelebildiği sorunları çözmekte daha fazla zorlanabilir. Çünkü iş hayatının meseleleri evrenseldir; fakat bunların çözümünde başvurulan toplumsal ve kültürel araçlar her yerde aynı değildir.

Bu sebeple yurt dışına çıkmayı, yalnızca daha yüksek ücret ve daha iyi kurumsal imkânlarla değil, karşılaşılabilecek yeni güçlüklerin mahiyetiyle birlikte değerlendirmek gerekir.

Kariyer ilerlerken insanın hayatı da ilerler

Bir profesyonelin başka bir ülkede çalışma kararı verdiği günkü hayat şartlarıyla, on yıl veya yirmi yıl sonraki şartları aynı olmayacaktır. Genç yaşlarda verilen kararların sonuçları, ilerleyen dönemlerde bambaşka bir mahiyet kazanabilir.

Başlangıçta sağlıklı, bağımsız ve kendi hayatlarını sürdürebilen anne babalar, yıllar içerisinde yaşlanır. Hastalıklar, ameliyatlar, bakım ihtiyaçları ve aile içerisindeki beklenmedik gelişmeler, coğrafi mesafeyi bir anda önemli bir meseleye dönüştürür. Bir telefon görüşmesinin, bir görüntülü konuşmanın yahut zaman zaman yapılan ziyaretlerin karşılayamayacağı ihtiyaçlar ortaya çıkabilir. Bazen insanın annesinin yahut babasının yanında yalnızca birkaç saat bulunması gerekir.

Ne var ki başka bir ülkede kurulu hayat, meslekî sorumluluklar, çocukların okulu, seyahat mesafesi ve maliyetler, bu basit ihtiyacı dahi güçleştirebilir. Üstelik aile büyüklerinin yaşadığı güçlükler kadar, onların yanında bulunamamanın meydana getirdiği vicdani yük de önemlidir. Bu mesele yalnızca yaşlı ebeveynlerin bakımıyla sınırlı değildir.

Aile fertlerinin düğünleri, cenazeleri, bayramları, çocukların doğumu ve aile tarihinin önemli dönemeçleri, göç eden kişinin hayatında zaman zaman uzaktan takip edilen hadiselere dönüşebilir. Her defasında gidilemeyen bir aile toplantısı, katılınamayan bir cenaze yahut kaçırılan bir bayram, zamanla birikmiş bir eksiklik duygusu oluşturabilir.

Bir başka ülkede hayat kurmanın bedelleri yalnızca giden tarafından değil, kimi zaman geride kalanlar tarafından da ödenir.

Eşler aynı hayatı, aynı biçimde yaşamayabilir

Uluslararası görevlendirmelerde yahut kalıcı göç kararlarında, meslekî fırsat çoğu zaman aile fertlerinden yalnızca biri için ortaya çıkar. Daha yüksek bir gelir, önemli bir terfi yahut cazip bir iş teklifi, ailenin tamamını ilgilendiren bir taşınma kararına dönüşebilir. Ancak bu kararın aile fertleri üzerindeki etkileri aynı olmayabilir. Bir eş, meslekî bakımdan önemli bir ilerleme kaydederken diğer eş kendi kariyerini geride bırakmak zorunda kalabilir.

Yeni ülkede çalışma izni, diploma denkliği, dil yeterliliği ve sosyal çevre edinme güçlükleri, aile içerisindeki sorumluluk ve güç dengelerini değiştirebilir. Başlangıçta ortak bir heyecanla alınan karar, zaman içerisinde tarafların farklı beklenti ve ihtiyaçları sebebiyle gerilimlere yol açabilir. Üstelik bir eşin iş ortamında kurduğu ilişkiler ve kazandığı sosyal statü, diğer eş için aynı ölçüde geçerli olmayabilir. Böylece aynı evde yaşayan iki insan, aynı göç tecrübesini birbirinden oldukça farklı biçimlerde yaşayabilir.

Bu sebeple uluslararası bir kariyer kararı değerlendirilirken, yalnızca iş teklifinin muhatabı olan profesyonelin değil, bütün aile fertlerinin beklentilerinin ve uyum imkânlarının dikkate alınması gerektiğini düşünüyorum.

Çocuklar aynı göçü yaşamazlar

Yurt dışına yerleşen ailelerin çocukları, anne babalarından oldukça farklı bir kültürel tecrübe edinirler. Anne babalar geldikleri ülkenin dilini, geleneklerini ve toplumsal alışkanlıklarını muhafaza etmeye çalışırken, çocuklar çoğu zaman doğup büyüdükleri yeni ülkenin kültürünü tabii çevreleri olarak benimserler.

Bu durum başlı başına olumsuz değildir. Aksine, iki kültürle birlikte yetişen çocuklar farklı bakış açıları geliştirebilir, birden fazla dili öğrenebilir ve uluslararası bir kimlik kazanabilirler. Ancak aile içerisinde nesiller arasında belirgin kültürel farklılıkların oluşması da mümkündür. Anne babaların doğal karşıladığı kimi değerler, çocuklar için açıklanması gereken geleneklere dönüşebilir. Büyükanne ve büyükbabalarla ilişkiler, ortak bir dilin giderek zayıflaması sebebiyle yüzeyselleşebilir. Akrabalık bağları, çocukların hayatında anne babalarının arzu ettiği ölçüde yer tutmayabilir.

Bilhassa ergenlik döneminde, çocukların kendilerini mensubu hissettikleri toplumla ailelerinin kültürel beklentileri arasında gerilimler ortaya çıkabilir. Dinî ve manevi değerlerin yeni nesillere aktarılması da bu bağlamda ayrıca önem kazanır. Ailenin inancı ve gelenekleriyle, çocuğun içerisinde yetiştiği toplumun değerleri arasında farklılıklar bulunduğunda, ebeveynlerin yalnızca kendi alışkanlıklarını sürdürmeleri yeterli olmayabilir. Çocukların soru ve beklentilerine cevap verebilecek, her iki kültürün de gerçeklerini dikkate alan bilinçli bir aile yaklaşımı gerekir.

Öte yandan bu güçlükleri aşmayı başaran ve çocuklarına her iki kültürün zenginliklerini kazandırabilen aileler de vardır. Burada belirleyici olan yalnızca göç edilen ülke değil; ailenin kendi değerlerini nasıl yaşadığı, çocuklarıyla nasıl iletişim kurduğu ve yeni toplumla nasıl bir ilişki geliştirdiğidir. Yine de anne babaların, çocukları adına verdikleri göç kararının ileride kendilerinin de öngöremedikleri neticeler doğurabileceğini hesaba katmaları gerekir.

Yeni bir sosyal çevre kurmak, eski hayatı yeniden kurmak değildir

Bir profesyonelin başka bir ülkede güçlü bir iş çevresi oluşturması, aynı ölçüde güçlü bir sosyal çevreye sahip olduğu anlamına gelmeyebilir. Mesai arkadaşları, müşteriler, yöneticiler ve profesyonel ilişkiler, gündelik hayatın önemli bir bölümünü doldurabilir. Ancak bunların hepsi dostluk değildir.

Meslekî başarıları, terfileri ve kazanımları paylaşabileceği insanlar bulunduğu hâlde, kişisel sıkıntılarını yahut ailevi meselelerini samimiyetle konuşabileceği bir çevre oluşturmakta güçlük çekebilir. Üstelik iş hayatının yoğunluğu, yeni bir sosyal çevre edinmek için gerekli zamanı da sınırlayabilir. Böylesi durumlarda insanın kendisiyle aynı dili konuşan ve benzer kültürel değerlere sahip insanlarla yakınlaşması tabiidir. Ancak bu ilişkilerin yalnızca dar bir hemşehri yahut göçmen çevresiyle sınırlı kalması, yaşanılan toplumla daha geniş ve derinlikli bağların kurulmasını da güçleştirebilir.

İnsan, bir taraftan geçmişini muhafaza etmeye çalışırken diğer taraftan yeni hayatına ait sahici ilişkiler kurmak zorundadır. Bu denge kolay tesis edilmez. Kişisel tarihçemizde bağ kurduğumuz insanların, yalnızca sosyal çevremizin değil, kimliğimizin de birer parçası olduklarını unutmamak gerekir.

Hayat kalitesi ve gündelik hayatın görünmeyen maliyetleri

Uluslararası kariyer fırsatları değerlendirilirken ücret, yan haklar, vergi avantajları, eğitim ve sağlık imkânları, konut şartları ve sosyal güvenlik sistemi haklı olarak ön plana çıkar. Ne var ki gündelik hayatın bazı küçük ayrıntıları, ilk değerlendirmelerde çoğu zaman dikkate alınmaz. İklim, yemek alışkanlıkları, komşuluk ilişkileri, sosyal hayatın ritmi, insanların birbirleriyle kurdukları mesafe, tatil anlayışı ve aile yaşamına ilişkin kültürel farklılıklar bunlardan bazılarıdır. Başlangıçta kolaylıkla tolere edilebilen bu farklılıklar, zaman içerisinde hayat kalitesini etkileyen unsurlara dönüşebilir.

İnsanın kendi ülkesinde alışageldiği bir hizmete, sosyal ilişkiye yahut gündelik kolaylığa başka bir ülkede ulaşamaması, maddi bakımdan daha yüksek bir refah seviyesinde bulunmasına rağmen kendisini daha az rahat hissetmesine neden olabilir. Bu yüzden hayat kalitesini yalnızca ekonomik göstergelerle değerlendirmeyi yeterli bulmuyorum. İnsanın kendisini huzurlu, güvende, değerli ve bir topluma mensup hissetmesi de hayat kalitesinin asli unsurlarıdır.

Bir başka ülkede maddi bakımdan çok daha müreffeh bir hayat sürmek mümkündür. Ancak bunun, herkes için aynı ölçüde tatminkâr bir hayat anlamına gelmediğini de kabul etmek gerekir.

Hukukî ve ekonomik güvence de bütün resim değildir

Göç ve uluslararası kariyer kararlarında gözden kaçabilen bir başka alan, bireyin ve ailesinin yeni ülkedeki hukukî ve idari statüsüdür. Çalışma izninin işverene bağlı olması, oturma hakkının belirli şartlara dayanması, iş kaybı hâlinde ortaya çıkabilecek belirsizlikler, vatandaşlığa geçiş süreci ve aile birleşimine ilişkin kurallar, insanın hareket alanını etkileyebilir. Bazı mesleklerde yeterliliklerin yeniden tanınması gerekebilir. Vergi yükümlülükleri, emeklilik hakları ve sosyal güvenlik sistemleri arasında da farklılıklar bulunabilir. Özellikle uzun süreli uluslararası kariyerlerde, farklı ülkelerde kazanılan emeklilik ve sosyal güvenlik haklarının gelecekte nasıl değerlendirileceği, üzerinde dikkatle durulması gereken bir meseledir.

Bütün bunlar, bireyin ve ailesinin yeni hayatını planlarken yalnızca bugünkü kazancını değil, uzun vadeli mali ve hukukî güvenliğini de değerlendirmesini gerektirir. Çünkü uluslararası kariyer yalnızca bir iş sözleşmesinden ibaret değildir; kimi zaman insanın gelecek yirmi yahut otuz yılını etkileyecek kapsamlı bir hayat tercihidir.

Gitmek kadar dönmek de güç olabilir

Göçün az konuşulan sonuçlarından biri de geri dönüş meselesidir. Başka bir ülkede uzun yıllar yaşayan insan, zamanla oranın alışkanlıklarını, çalışma kültürünü, kurumlarını ve gündelik hayat düzenini benimser. Başlangıçta yabancısı olduğu pek çok şey, artık hayatının tabii bir parçası hâline gelir.

Bu arada geride bıraktığı ülke de değişmektedir. Eski dostluklar farklılaşmış, iş ilişkileri zayıflamış, aile yapısı dönüşmüş ve meslekî çevre yeniden şekillenmiş olabilir. Böylece insan, bir gün geri dönmeye karar verdiğinde, ayrıldığı ülkeye değil, yıllar içerisinde değişmiş başka bir toplumsal ortama dönmek durumunda kalır. Dahası, kendisi de artık gittiği günkü insan değildir. Bu sebeple bazı göçmenler, ne ayrıldıkları ülkede ne de yerleştikleri toplumda bütünüyle eski aidiyetlerini yaşayabilirler.

Ancak bunun mukadder bir netice olmadığını da belirtmek gerekir. İki ülke arasında güçlü bağlarını koruyan, her iki topluma da mensubiyet geliştiren ve dönüşü yeni bir imkâna dönüştüren çok sayıda insan vardır. Yine de geri dönüş kararının, gidiş kararından daha kolay olacağını düşünmek her zaman doğru değildir.

Bir başka güçlük ise çocukların ve eşlerin artık geri dönmek istememeleridir. Anne babanın memleketi olarak gördüğü ülke, çocuklar için yalnızca tatillerde ziyaret edilen bir yer olabilir. Bu durumda geri dönüş kararı, ailenin bütün fertleri açısından yeniden değerlendirilmesi gereken, kimi zaman da ortak bir çözüm bulunması güç bir meseleye dönüşebilir.

Nihayetinde mesele yalnızca kariyer değildir

Uzun meslek hayatım boyunca, insanların kariyer kararlarını değerlendirirken çoğu zaman ücret, unvan, yetki, sorumluluk ve terfi imkânları üzerinde yoğunlaştıklarını müşahede ettim. Bunların her biri elbette önemlidir. Ancak hayat ilerledikçe, başlangıçta daha az önem verilen başka hususların da belirleyici hâle geldiğini görüyoruz.

Aile yakınlığı, çocukların geleceği, yaşlanan ebeveynler, sosyal çevre, kültürel aidiyet, manevi huzur ve insanın kendisini ait hissettiği bir hayat düzeni, zaman içerisinde meslekî kazanımlarla yarışan, hatta kimi zaman onların önüne geçen değerler hâline gelebiliyor. Bu sebeple genç profesyonellerin ve uluslararası kariyer planlayan yöneticilerin, başka bir ülkede çalışmaya karar verirken yalnızca bugünkü fırsatları değil, hayatlarının ilerleyen dönemlerini de hesaba katmalarını önemli buluyorum.

Kendilerine birkaç soru sormalarını tavsiye ederim:

  • Sahip olduğum meslekî bilgi ve tecrübenin, gideceğim ülkede gerçekten aynı karşılığı bulacağından emin miyim?
  • Yeni bir toplumun kültürel ve kurumsal dinamiklerini öğrenmek için gerekli zamanı ve gayreti göstermeye hazır mıyım?
  • Meslekî başarı elde etsem dahi sosyal hayatımda aynı ölçüde tatmin bulabilecek miyim?
  • Eşimin ve çocuklarımın bu değişime benimle aynı ölçüde hazır olduklarından emin miyim?
  • Anne babamın yaşlanması ve ailevi sorumluluklarımın artması hâlinde nasıl bir düzen kuracağım?
  • Çocuklarımın farklı bir kültür içerisinde yetişmesini hangi imkân ve güçlüklerle birlikte değerlendiriyorum?
  • Bir gün geri dönmek istersem, bunun yalnızca benim verebileceğim bir karar olmaktan çıkabileceğinin farkında mıyım?

Bu soruların hiçbirinin herkes için geçerli, değişmez bir cevabı bulunmamaktadır. Üstelik bir insanın kendi ülkesinde kalması da mutlaka daha huzurlu, daha başarılı yahut daha tatminkâr bir hayat süreceği anlamına gelmez. Önemli olan, tercihlerin bütün boyutlarıyla değerlendirilmesidir. Bir başka ülkeye gitmek, bazı sorunların çözümü olabilir. Yeni imkânlar, yeni ufuklar ve çok daha tatminkâr bir hayat sağlayabilir.

Ancak başka bir coğrafyada hayat kurmak, yalnızca sorunlardan uzaklaşmak değil, yeni şartlar altında yeni bir dünya inşa etmek demektir. Bu dünyanın içerisinde meslekî başarı kadar aile ilişkileri, toplumsal kabul, kültürel uyum, manevi aidiyet ve kişisel huzur da yer alır.

Bir ülkeyi değiştirmek mümkün olabilir; fakat insanın bütün geçmişini, ilişkilerini, alışkanlıklarını ve aidiyetlerini aynı kolaylıkla değiştirmesi mümkün değildir.

Bu yüzden uluslararası kariyer planlayan profesyonellere verebileceğim en önemli tavsiye, fırsatları değerlendirirken yalnızca kazanacaklarını değil, geride bırakacaklarını da dikkatle düşünmeleridir. Zira insanın hayatı yalnızca bir kariyer yolculuğu değildir. Ve belki de üzerinde düşünülmesi gereken asıl soru şudur:

Başka bir ülkede başarılı bir kariyer inşa edebiliriz. Peki, bu başarının etrafında kendimizi gerçekten ait hissedeceğimiz bir hayat da kurabilir miyiz?

Yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir