İş ve süreç geliştirme projelerinde görünmeyen bağımlılıklar
Kurumlarda iş ve süreç geliştirme projeleri, çoğu zaman belirli ve makul bir ihtiyaçtan hareketle başlatılır. Mevcut ERP platformu artık ihtiyaçlara cevap vermiyordur; satın alma faaliyetlerinin merkezileştirilmesi isteniyordur; raporlamanın daha süratli ve güvenilir hâle getirilmesi yahut üretim planlamasının yeniden tanzim edilmesi gerekiyordur. İhtiyaç tarif edilir, bir proje takımı teşkil olunur, bütçe ve takvim hazırlanır; ardından çalışmalar başlar.
Ne var ki projeye adını veren değişiklik, kurumun yaşayacağı değişimin tamamını anlatmaz.
Zira kurumlar; organizasyon, sistem, süreç ve insan unsurlarının birbirlerinden bağımsız olarak işlediği yapılar değildir. Bunların her biri diğerleriyle irtibat hâlindedir; aralarındaki ilişkiler zaman içerisinde belirli alışkanlıklar, kabuller, yetkiler ve dengeler meydana getirir. Bir unsurda yapılan esaslı değişiklik, diğer unsurların da yeniden ele alınmasını icap ettirebilir.
Bu sebeple, başlangıçta bir yazılım yenileme çalışması olarak tarif edilen proje, ilerleyen safhalarda süreçlerin yeniden tasarlanmasını, karar yetkilerinin gözden geçirilmesini, görev tanımlarının değiştirilmesini ve çalışanların farklı yetkinlikler kazanmasını gerektirebilir. Hatta bazı hâllerde organizasyonun ve kadro yapısının yeniden değerlendirilmesi de gündeme gelir.
Meselenin güçlüğü, bütün bu ihtiyaçların aynı anda ve başlangıçta görünür olmamasıdır.
Mevcut işleyişin kabulleriyle yeni bir düzen kurmak
Proje takımları, tabiatıyla mevcut kurumun içerisinden hareket eder. Ellerindeki organizasyon şeması, yürürlükteki prosedürler, kullanılan veriler ve çalışanların tecrübeleri, çalışmanın başlangıç zeminini teşkil eder.
Bu yaklaşım zaruridir; ancak mevcut düzenin bütün kabullerinin yeni düzende de geçerli olacağı varsayıldığında yanıltıcı hâle gelebilir.
Söz gelimi, farklı fabrikaların satın alma faaliyetlerini ortak bir platformda toplamak istediğimizi düşünelim. İlk bakışta ihtiyaç, taleplerin ve siparişlerin tek sistem üzerinden yürütülmesinden ibaret görünebilir. Çalışma ilerledikçe ise başka sorular belirir: Malzeme tanımlarını kim oluşturacaktır? Aynı ürün için farklı işletmelerde kullanılan kodlar nasıl birleştirilecektir? Tedarikçi seçme yetkisi kimde olacaktır? Acil ihtiyaçlarda merkez onayı beklenecek midir? Ortak satın alma hedefleriyle fabrika müdürlerinin üretim sorumlulukları nasıl bağdaştırılacaktır?
Bu soruların cevapları, sistemin nasıl kurulacağını doğrudan etkiler.
Dolayısıyla süreç tasarımı sırasında organizasyon meselesi, organizasyon ele alındığında yetki meselesi, yetkiler düzenlendiğinde görev ve yetkinlik meselesi ortaya çıkar. Bunlardan herhangi birinde verilen karar, daha önce tamamlandığı düşünülen çalışmalara yeniden dönülmesini gerektirebilir.
Başlangıçta dar görünen bir proje, kurumun çalışma düzenine ilişkin daha geniş bir müzakereye dönüşür.
Nestlé örneği: Bütünleşme arayışında yeni kopukluklar
Bu durumu somutlaştıran vakalardan biri, Nestlé USA’nın 1997’de başlattığı BEST adlı dönüşüm projesidir. Farklı iş birimlerini ortak süreçler ve sistemler altında bütünleştirmeyi amaçlayan çalışmanın başlangıcında, aynı tedarikçiden alınan vanilya için 29 farklı fiyat ödendiği tespit edilmiştir. Birimlerin farklı malzeme adları ve kodları kullanması, satın almaların karşılaştırılmasını güçleştirmektedir.
Ancak dönüşümden doğrudan etkilenecek grupların başlangıçtaki paydaş ekibinde yeterince temsil edilmemesi, uygulama sırasında ciddi sıkıntılar doğurmuştur. Çalışanlar yeni sistemin yanı sıra yeni süreçleri anlamakta da zorlanmış; moral gerilemiştir.
Modüller arasındaki bağlantılarda da eksiklikler ortaya çıkmıştır. Satış biriminin müşteriye tanıdığı indirim, alacak takibine yansımadığında, müşteri mutabık kalınan tutarı ödese dahi eksik ödeme yapmış gibi görünebilmektedir.
2000 yılında proje yeniden düzenlenmiş; iş gereksinimleri, birimlerin katılımı ve çalışanların değişime hazırlığı daha belirleyici hâle getirilmiştir. Sonrasında ayrıca bir süreç değişimi sorumlusu görevlendirilmiştir. Bu gelişmeler, dönemin yöneticileriyle yapılan görüşmelere dayanan CIO makalesinde ayrıntılı olarak aktarılmaktadır.[1]
Bu vakadan çıkarılabilecek yönetim dersi şudur: Birimler içerisinde ortak uygulamalar tesis edilmesi, birimler arasındaki ilişkilerin de kendiliğinden doğru kurulacağı anlamına gelmez. Sürecin bütünü ve işi fiilen yürüten insanların hazırlığı ayrıca gözetilmelidir.
Nestlé’nin daha sonraki küresel GLOBE programına ilişkin kendi sunumunda da süreçler, veri standartları ve bilgi sistemleri birlikte ele alınmaktadır.[2] ABD’deki vakadan ayrı olan bu program, kurumsal dönüşümün birden fazla boyutunun birlikte yönetilmesine ilişkin tamamlayıcı bir örnektir.
Sistemi mi uyarlayacağız, işleyişi mi?
Lidl’in ERP projesi de aynı meseleye başka bir cepheden ışık tutmaktadır. RetailDetail’in 2018 tarihli, Handelsblatt haberine dayanan aktarımına göre, şirket yaklaşık yedi yıl süren SAP tabanlı projesini sonlandırmıştır. Haberde, Lidl’in alış fiyatlarına dayanan stok yaklaşımı ile seçilen çözümün perakende satış fiyatlarına dayanan yaklaşımı arasındaki farkın kapsamlı uyarlama ihtiyacı doğurduğu belirtilmektedir. Yaklaşık 500 milyon avroluk maliyet de basına yansıyan bir rakam olarak aktarılmaktadır.[3]
Bu örnekten hareketle projenin bütün sorunlarını tek bir sebebe bağlamak doğru olmaz. Bununla beraber, vaka önemli bir yönetim sorusunu gündeme getirmektedir: Yeni sistem mevcut işleyişe ne ölçüde uyarlanacak, mevcut işleyiş yeni sistemin imkânlarından yararlanmak üzere ne ölçüde değiştirilecektir?
Bu tercih; işletmenin rekabet üstünlüklerini, kontrol ihtiyaçlarını ve çalışma usullerini ilgilendirir. Dolayısıyla verilecek kararın sorumluluğu, teknik ekiplerin yanında işletme yönetimine de aittir.
Tekrar çalışmanın görünmeyen maliyeti
Projelerde bazı konulara yeniden dönülmesi tabiidir. Deneme, öğrenme ve olgunlaşma, geliştirmenin bir parçasıdır. Her revizyonu yanlış planlamanın delili saymak, proje takımını gereksiz bir katılığa sevk edebilir.
Bununla birlikte, öğrenmek maksadıyla yapılan tekrarlarla, başlangıçta değerlendirilebilecek bağımlılıkların geç fark edilmesinden kaynaklanan yeniden çalışma arasında fark vardır.
İkinci durumda, tamamlandığı düşünülen işler yeniden açılır. Alınmış kararlar tekrar müzakere edilir. Tasarımlar değiştirilir, takvimler uzar ve bütçeler zorlanır. Üstelik ortaya çıkan maliyet, harcanan ilave mesaiyle sınırlı kalmaz.
Çalışanlarda “Bu işi bir türlü bitiremiyoruz” kanaati yerleşmeye başlayabilir. Proje takımı, ilerleme kaydettiğini göstermek için giderek daha fazla çaba sarf ederken, kurumun diğer kesimlerinde sabırsızlık ve tereddüt artabilir. Daha önce verilen desteğin yerini mesafe alabilir.
Başlangıçta öngörülmeyen bir organizasyon kararı, böylece projenin teknik takvimini olduğu kadar kurumdaki itibarını da etkiler.
Deneyimli yöneticinin katkısı
Bu sebeple, geniş etkiler doğurabilecek projelerde deneyimli yöneticilerin rol almasını kıymetli buluyorum.
Burada tecrübeden kastım, geçmişte çok sayıda projede bulunmuş olmakla sınırlı değildir. Farklı fonksiyonların birbirleriyle nasıl ilişki kurduğunu, bir bölümde verilen kararın başka bir bölümde neye karşılık geleceğini ve resmî düzenlemelerin fiilî işleyişte nasıl tezahür ettiğini görebilme kabiliyetidir.
Böyle bir yönetici, bütün cevapları önceden bilemeyebilir; fakat doğru soruların zamanında sorulmasına yardımcı olur.
Yeni süreç kimin sorumluluğunda olacaktır? Mevcut yetkiler yeterli midir? Sistemin ihtiyaç duyduğu veriyi kim üretecek, kim doğrulayacaktır? Çalışanların iş yükü nasıl değişecektir? Başarı göstergeleri yeni çalışma biçimiyle uyumlu mudur? Birimler arasında ihtilaf doğarsa kararı kim verecektir?
Bu soruların erken gündeme gelmesi, projenin ilerleyen safhalarında daha büyük güçlüklerle karşılaşma ihtimalini azaltabilir. Tecrübeli yöneticinin katkısı, uzman ekiplerin çalışmalarını kurumun bütünüyle ilişkilendirebilmesinde ortaya çıkar.
Elbette bunun için ilgili süreç sahiplerinin ve işi sahada yürüten çalışanların bilgisine de başvurulmalıdır. Üst yönetim tecrübesi ile uygulama tecrübesi birbirini tamamlar.
Proje sponsorunun bilmesi gerekenler
Proje sponsorunun bilgilendirilmesi de aynı derecede önem arz eder.
Bütçe, takvim ve teknik ilerleme bilgisi, sponsorun önündeki tablonun bir kısmıdır. Projenin hangi yetki değişikliklerini gerektireceği, hangi birimlerde ilave iş yükü doğuracağı, hangi alışkanlıkları değiştireceği ve ne tür yönetim kararlarına ihtiyaç duyacağı da açık biçimde ortaya konulmalıdır.
“Sistem kurulumu planlandığı gibi devam ediyor” ifadesi doğru olabilir. Ancak aynı sırada veri sahipliği konusunda mutabakat sağlanamamış yahut yeni onay düzeni için gerekli karar alınamamışsa, projenin bütünü açısından ciddi bir belirsizlik mevcuttur.
Sponsorun bu meselelerden zamanında haberdar olması, gerekli kararların alınmasını ve beklentilerin gerçekçi biçimde yönetilmesini kolaylaştırır. Kurumun hazırlık düzeyi ile proje takvimi arasında uyum aranması da bu sorumluluğun bir parçasıdır.
Başlangıçta bir değişim etki haritası
Kanaatimce bu tür projelerin başlangıcında, teknik kapsam ve iş planının yanında bir değişim etki haritası hazırlanması faydalı olacaktır.
Bu harita; öngörülen değişikliğin süreçlere, organizasyona, yetkilere, verilere, çalışanlara ve performans ölçülerine muhtemel tesirlerini görünür kılmalıdır. Hangi konuların açıklığa kavuştuğu, hangilerinin henüz varsayıma dayandığı ve hangi kararların üst yönetim tarafından verilmesi gerektiği belirlenmelidir.
Böyle bir çalışmadan bütün belirsizlikleri ortadan kaldırmasını beklemek gerçekçi olmaz. Esas faydası, belirsizlikleri erken teşhis ederek sahiplerini ve karar mercilerini belirlemektir. Proje ilerledikçe elde edilen bilgilerle harita da güncellenmelidir.
Kurumun her unsurunu aynı anda değiştirmek zaruri değildir. Ancak değişmeyecek unsurların, değişecek olanlarla nasıl birlikte işleyeceğinin düşünülmesi zaruridir.
Bir projeye başlarken “Neyi değiştireceğiz?” sorusunun yanına şu soruyu da koymak gerekir:
“Bu değişiklik, başka neleri değiştirmemizi icap ettirecek?”
Bu soruya başlangıçta ayrılan vakit, ileride yapılacak mükerrer çalışmaların, ertelenecek kararların ve yıpranacak güvenin önüne geçebilir. İş ve süreç geliştirme projelerinde yönetim basiretinin önemli bir kısmı da burada kendini gösterir: Yapılacak işi, kurumun bütünü içerisindeki yeri ve tesirleriyle birlikte değerlendirebilmek.
Kaynakça
- Worthen, Ben. “Nestlé’s Enterprise Resource Planning (ERP) Odyssey.” CIO, 15 Mayıs 2002. Nestlé USA’nın BEST projesini, dönemin yöneticileriyle yapılan görüşmeler üzerinden ele alan yazı.
Makaleye erişim - Nestlé. GLOBE — Yatırımcı Semineri Sunumu, 6 Haziran 2005. Küresel programın süreçler, veri standartları ve bilgi sistemleri boyutlarını birlikte sunan şirket belgesi.
Sunuma erişim - Bosteels, Karin. “Lidl’s Failed IT-Project Cost Half a Billion.” RetailDetail, 27 Eylül 2018. Lidl’in ERP projesinin sonlandırılmasını ve basına yansıyan maliyetini Handelsblatt haberine dayanarak aktaran yazı.
Habere erişim

